▒█▀▀▀█ █▀▀█ █▀▀▄ █▀▀█ ▒█▀▀▀█ ▀▀█▀▀ █▀▀█ █▀▀▄ █▀▀ ░ ▒█▀▀█ █▀▀█ █▀▄▀█ 
░▀▀▀▄▄ █▄▄█ █░░█ █▄▄▀ ░▀▀▀▄▄ ░░█░░ █░░█ █░░█ █▀▀ ▄ ▒█░░░ █░░█ █░▀░█ 
▒█▄▄▄█ ▀░░▀ ▀▀▀░ ▀░▀▀ ▒█▄▄▄█ ░░▀░░ ▀▀▀▀ ▀░░▀ ▀▀▀ █ ▒█▄▄█ ▀▀▀▀ ▀░░░▀ 



# We're looking for talented developers like you at  ͇らAÐRらTØNƐ.ㄈO௱ , send your CV to Me iniɘlɒИ-ʜƨoɿooﻼ :   Naleini [at] mail . com  !

معماری سلطنت صفوی -از کتاب معماری جهان اسلام بعد از ایران -سنگ آنتیک و سنگ مصنوعی صدر استون

ایمیل سازمانی - ایمیل شرکت صدر استون

معماری سلطنت صفوی -از کتاب معماری جهان اسلام بعد از ایران

معماری صفوی -از کتاب معماری جهان اسلام بعد از ایران

صفویان از نژاد کرد بودند و حداقل در سالهای اولیه خود ترکی صحبت میکردند. خانواده ای به ارث رسیده از شیخ صفی الدین اردبیلی (1334) که نظام صوفی را در اردبیل تاسیس نمود. والیان اولیه که به دفاع از ایران د رمقابل عثمانی ها از شمال غربی و شیبانی های ازبک از شمال شرقی مشغول بودند. تبریز پایتخت اصلی به قصد قزوین که امن تر بود ترک شد، در حالی که بغداد در حملات عثمانی ها از دست رفت و شهرهای مرزی مثل هرات و مشهد مکرر دست به دست رفتند.

اگرچه معماری اولیه ی توسعه ای را به سوی پوست پی در پی از کاشی رنگین برمبنای اشکال تیموریان نشان میدهد، بناهای تاریخی چند دسته هستند و بسیار بازسازی شده اند. تنها با انتقال پایتخت به اصفهان تحت حکومت شاه عباس اول(1629-1588)متوان معماری واقعی صفوی را به رسمیت شناخت. برخی معماری ها پوششی برای دیگر هنرها مانند منسوجات، فلزکاری، سرامیک، و بالای همه نقاشی زینتی قدیمی تر نبوده اند. هنر ساختمانی تحت حکومت شاه عباس احیاء شد که مقدمه تیموری داشت، در حدود همان روشی که معماری عثمانی بر مبنای اشکال سلجوقی بود. دوباره مانند عثمانی ها، تاثیرات معاصر از خارج ایران کاملا رد مشود تا اینکه در قرن های بعد هجدهم و نوزدهم، دوباره اشکال اروپایی معرفی شد.

معرفی کوتاه:کتاب حاضر جلد دوم از کتاب «معماری جهان اسلام» می‌باشد که در آن به بررسی و معرفی معماری اسلامی پس از ورود دین اسلام به ایران، پرداخته شده است. این بررسی در طی نه فصل به ترتیب معماری اسلامی ایران در عصر سامانیان و غزنویان، سلجوقی‌ها، معماری اسلامی سوریه و عراق باستان، آناتولی باستان، ایلخانیان و تیموریان، هند باستان، امپراتوری عثمانی، صفویان و امپراتوری مغول را مورد توجه قرار داده است. در واقع این کتاب به بازگردانی تزئینات قدیمی یا حتی در ایجاد تزیینات جدید در شیوه‌های اولیه در سراسر این مناطق و در سراسر اسلام پرداخته است. در این رهگذر معماری بناهایی چون: «مقبرة اسماعیل سامانی»، «مسجد بزرگ اصفهان»، «مسجد بی‌بی‌خانم» در سمرقند، «مسجد محمت دوم»، «مدرسة چهارباغ اصفهان» و… مورد مطالعه قرار گرفته است.

معماری-جهان اسلام-بعد-از-ایران

کتاب معماری-جهان اسلام-بعد-از-ایران

شاه عباس اول نوروز یعنی سال جدید ایرانی را در اصفهان ودر سال 1598 جشن گرفت و سپس تصمیم به انتقال حوزه باغ ها و کشتزارهای بین شهر قدیمی دیواردار و زاینده رود در پایتخت جدید گرفت. اصفهان شاه عباس درحالی که قطعا اولین شهر طرح ریزی شده دراسلام نبود، یکی از ویژگی های کامل و اصلی آن ثبت شده است. طراحی او کاملا جدید نبود، به طوری که طراحی خودرا با تعدادی از ویژگی های موجود از قبل تطبیق داد.

بناهای شاه عباس اول

میدان امام بزرگ که امروزه متراژ آن درحدود 1709در 525 فوت است درحدود سال 5-1504 احداث شد، زمانی که شاه اسماعیل به سمت غرب باغ های خود بنام نقش جهان یا تصویرجهان باغچه بندی کرد که نام یکی ازباغ های تیمور در سمرقند رابه یاد می آورد. درسال 10-1509 میدان عریض ترشد. شاه عباس میدان را بازسازی نمود ودر هرچهار طرف آن بازار سرپوشیده ای ساختکه باغرفه هایی آراسته شد. صف درختان و کانال های آب که پس ازآن پرشدند این بخش را از فضای باز مرکزی که برای بازارهای موقتی، چوگان بازی، اعدام های عمومی، وسایر نمایش ها بکار میرفت، جدا می ساخت. درانتهای جنوبی میدان مسجد جمعه بزرگی که اکنون مسجد امام نام دارد، به وجود آمد که ورودی تاریخی آن درسال 1616 تمام شد که در محور تقارن و روبه روی ورودی دیگری بود که به مجموعه بزرگ بازارها، حمام ها و کاروانسراهای دربرگیرنده اقامتگاه های بازرگانی حومه شهر جدید هدایت میشد.

برای محور تقارن مرکزی شهر جدید وی، شاه عباس ازراستای میدان حرکت کرد ودر گردشگاه چهارباغ که تقریبا به سمت جنوب غربی میدان بود مستقر شد.این بخش با کوتاه ترین مسیر به رودخانه هدایت میشد که توسط پلی که درحدود سال 1600 و توسط سردار محبوب شاه عباس به نام الله وردی خان ساخته شد، به خیابان آن سوی رودخانه می پیوست.

مجموعه قصر در اصفهان

عکسی از سال 1712 منظره به نسبت صحیح ولی تقریبی را از حوضه قصردر غرب میدان امام ارائه میدهد. میدان با درختان چنار و آبراه خود که به سمت غرب با دو دروازه تاریخی مرزدار میشود را نشان داده میشود.دروازه باقی مانده در سمت راست، عالی قاپو را نشان میدهد. دروازه دوم، کوچه های دیواردار قسمتی سرباز و قسمتی سرپوشیده با گنبدها احتمالا به عنوان بازارها عمل میکردند که هردو به محوطه های مختلفی متصل میشوند و جدا میشوند. عینا به سمت راست عالی قاپو، مسجد طرح ریزی شده مرکزی کوچکی برای استفاده قصر ظاهر میشود که در حیاطی احاطه میشود. در بالای سمت راست عکس، چهل ستون باغ های آن ظاهر میشود و در بالای سمت چپ، کوشک هشت بهشت درون باغ بلبل ظاهر میشود. بالا در زاویه تقابلی، ابتدای چهارباغ با آبراه ها و حوض هایش میباشد.

عمارت عالی قاپو

عالی قاپو یا دروازه عالی به منظور ورودی کاخ های سلطنتی و خیلی دورتر از ورودی اصلی به قصر ساخته شد. سازه ای خیلی بلند چند منظوره و دو طبقه واسطه که به عنوان عمارت پذیرایی اصلی قصر عمل مینمود و گفته میشود که مسکن محبوب شاه عباس بوده است. این قصرکه ((دولتخانه مبارکه نقش جهان)) و((قصر دولتخانه))نام داشت، نمونه منحصر به فردی از معماری کاخ های عهد صفوی است. تالار برخاسته با ایوان خود بود روبه روی میدان که به عنوان اطاق اورنگ تابستانی، تالار ضیافت و مقر رژه عمل مینموده است. اگرچه نتایج  بررسی ساختاری هنوز کانلا منتشر نشده است، پلان گواهی میدهد که  شاه عباس عمارت چهار حفره ای اصلی را با ایوان ها و اطاق های کنج میدان بزرگ کرده است. این هسته که ممکن است تیموری بوده باشد، احتمالا وسط میدان چها باغ قرار داشت که پس از آن تا قسمتی با اضافه پهنای میدان درسال 10-1509 از بین رفته است. الحاقات صفوی متشکل از سکویی به سمت شرق برای تالار بود که همچنین معبری را برای بازار سرپوشیده احاطه کنند کل میدان ایجاد مینمود. کاخ عالی قاپو سه طبقه و هر طبقه منقسم به دو طبقه اطاق است که در واقع شش طبقه میشود، ارتفاع آن 48متر است که در 28متری دارای ایوان بزرگی است.مراحل ساخت عالی قاپو: اول،نبایی دو طبقه که ورودی کاخ های سلطنتی بوده است. بعد بخش دوم روی آن که شامل یک تالار  نیم طبقه روی آن میباشد، که روحیه تشریفاتی به بنا میدهد. مرحله سوم که اتاق موسیقی با یک برج مرکزی روی آن احداث گردید وبعد از آن بنا به طرف شرق پیش روی کرد طوری که ازمیدان نیز جلو زد. در مرحله نهایی برای ایجاد روحیه شاهانه، یک فضای ستون دار تمام چوبی روی بخش الحاقی مرحله قبلی ایجاد گردید.

کل تزئینات مجلل بوده است. در مقابل آجر، سطوح کاشی شده به مفصل بندی واضح پنجره های بیرونی ایوان تاکید داشت. برطبق گزارش پیترو دلا واله که عالی قاپو رادر سال 1617 دیده است، همه پنجره های توسط مشبک های گچی محصور میشده اند که تا حدی با شیشه های رنگی چیده شده اند. تالار، نقاشی و مطلاکاری بود؛ منبت کاری سقف آنکه با فلز قیمتی روکش شده است، با ستون های باریک و بلند چوبی با سرستون های مقرنس نگه داشته میشود. دیوار غربی با تورفتگی های سطحی دیوار مفصل بندی میشود که در برخی ازآن ها بقایای سبک اروپایی و نقاشی های لباس های غربی هستند. این یادداشت نامتجانس به اینجا محدود میشود ولی دراینجا از هیچ عنصر طراحی و معماری یا تزئینات خارجی متاثر نشده است،بلکه همه ی آنها کاملا اسلامی و ایرانی است.

برعکس اندرونی های تصوری که در نسخه های خطی روشن صفوی وتیموری به وفور آراسته شده است، اگر ازاره کشی درون این بنا کاربرد داشته باشد، هرچند که زیاد نبوده، ولی در عوض گچ نقاشی شده بسیار زیبا و گاهی اوقات به طور برجسته جلادار در همه جا ظاهر میشود. طرح ها از نقوش اسلیمی اسلامی تا ترکیب های طبیعی از پرندگان و درختان شکوفه دار تغییر میکنند. در اطاق موسقی دیوارها و  طاق های بالایی ازگچ و چوب پرکار، برای قبول گلدان های چینی و احتمالا چینی و همچنین ایرانی، تورفته میشوند که هربا شکل خاصی از ظروف تطبیق پیدا میکند.

چهل ستون در دوره صفوی

غرب عالی قاپو، چهل ستون درون باغ اصلی خود قرار دارد. تحقیقات اخیر نشان میدهد که شاه عباس ممکن است باغ را به قدمت سال 1590 باغچه بندی کرده باش، اما مشابه قسمت غربی ساختمان بزرگ ساخته است که مشکل از ایوان های روبه روی شرق و غرب در کنار اطاق های کوچک در دو طبقه هستند وبه سالن پذیرایی با گنبد سه جزئی بزرگی در حدود 79در 36 فوت هدایت میشوند. با بالا آمدن ارتفاع کامل بنا، طاق های آن بین قوس های عرضی سنگین، سیستم ساختمانی ایلخانیان و تیموریان را یادآوری مینماید. براساس کتیبه تازه کشف شده شاه عباس دوم (67-1624) در سال 1647 دو طبقه بلوک سیمانی را پشت تالار بزرگ شرقی و ایوان خودش اضافه نمود. در طول حکومت شاه سلطان حسین (1729-1694)آتش سوزی به شدت به بنا صدمه زد و کتیبه دیگری مرمت آن را از سال 1706 ثبت میکند. زمانی یا شاید در دوره قاجار دیوار سراسری شرقی پشت تالار با آیینه ها روکش شد. نام چهل ستون از لحاظ شاعرانه مربوط به انعکاس در استخر بیست ستونه شرق تالار تعبیر میشود ولی عموما ولی عموما این واژه ها به ساختمانی اطلاق میشود که ستون های زیادی دارد، بدون توجه به تعداد آنها. حداقل یک عمارت در سمرقند این نام را دارد و این واژه در هند نیز استفاده میشده است. هیچ بنای دیگری در اصفهان به صورت چشمگیر این عشق ایرانی به آوردن فضای درونی و بیرونی با این هماهنگی را توسط استفاده از آب نشان نمیدهد. درایوان شرقی قبل از تخت حوضی وجود داشت و حوض دیگری در تالار شرقی بود که توسط پایه های شیری شکل ستون های مجاور خود تغدیه میشد. پلان پاسکال کاست باغی را در 1840 نشان میدهد که استخر منعکس کننده دیگری را در غرب عمارت ثبت میکند که توسط خندق چیپایی پهنی از شمال و توسط پل های روی محور تقارن با تالار از جنوب به استخر شرقی متصل میشود. در این دوره آبراه بسار باریک و نشاندار با فواره ها نیز بوده است که اگرچه تغییر نموده اما باقی مانده است. در تاریخ گزارش کاست، ورودی اصلی به سمت شرق روی محور تقارن بود اما منظره 1712 عمارت، ورودی تاریخی را به سمت غرب نشان میدهد. دروازه جنوبی فعلی جدید است.

طرح تزئینی ساختمان شاه عباس اول تاحدی در تالارهای شمالی و جنوبی باقی است. در تورفتگی های سطحی دیوارنقاشی هایی به سبک اروپایی یافت میشود، ولی همگی آنها در نقوش اسلیمی ایران قاب گرفته میشوند. نقاشی طاق ای تالار بزرگ و اطاق های مجاور آن نیز قدیمی است. دراینجا، نقاشی های دیوار که اخیرا پاک شده است سبک مقیاس بزرگی از مینیاتورهای بارگاه را نشان میدهد که طراح آنها رضا عباسی (1643-1575) بوده است.علی رغم این حقیقت که آنها وقایع حکومت شاه عباس را ثبت کرده اند، نقش دیواری عظیمی در تالار بزرگ که بیشتر ازیک بار مرمت شده است و احتمالا نخستین مرمت آن توسط شاه سلطان حسین اجرا شده است وچندین پنجره برای فراهم نمودن فضا برای آنها پرشده است. عرف ثبت تاریخ در دیوارها وطاق های چندین عمارت سلطنتی اجرا شده است، مثلا تیمور چنین کاری را  برای حداقل یکی از قصرهای خویش در سمرقند دستور داد ولی بابور نقاشی ها را براساس شاهکارهای ابوسعید (69-1459)در عمارتی در هرات معرفی مینمود، اگرچه خود بنا قدیمی تر بود. براساس گزارش مسافر ایتالیایی ناشناسی، او نشان داده است که نقش های دیواری جنگهای حکمرانان گوسفند سفید را تحت سلطنت اوزون حسن (78-1453)در گنبد عمارتی در بریز ترسیم مینماید.دراینجا مانند عالی قاپو، پشت بغل های قوس های نمای غربی در کاشی سفالی در مقابل پوشش آجر محکم انتخاب میشوند. تعدادی قاب کاشی هفت رنگ بزرگ باقی مانده است که یکی در موزه های ویکتوریا و آلبرت در لندن است است و دیگری در موزه متروپلیتن هنر در نیویورک است و قطعاتی در جاهای دیگر هستند که گفته میشود همه آنها به صورت سنتی از چهل ستون آمده اند. مضموم کنایه ای آنها در سبک و مفاد نسبت به نقاشی های به سبک رضا عباسی یکسان است، اما آنها بیشتر ماشینی هستند و حتی شکل یکسان در رنگهای مختلف تکرار میشود. آنها باید ازاره های عمارت اصلی باشند یا از خارج اطاق بالای دروازه  تخریب شده آمده  باشند.

مساجد در اصفهان در عهد صفویان – مسجد شیخ لطف الله

برطبق کتیبه ای به جا مانده، درگاه این بنا در میدان برعکس عالی قاپو سفالینه خود را در سال 3-1602 دریافت کرد و نشان میدهد که ساختمان احتمالا کمی بعداز 1598 شروع شده است وبه خوبی توسعه یافته است. کتیبه ای نزدیک محراب به نام معمار محمدرضا اصفهانی است وبه تاریخ 1618 است. کمی بعداز سال 1973 روکش کاشی ایوان درگاه نو را میپوشاند، اما دست کم مفصل بندی اصلی را محترم میشمارد. باستان شناسان خارجی در مورد عظمت معماری این مسجد گفته اند: به سختی میتوان این بنا را محصول دست بشر دانست. مسجد زمانی مسجد صدر یا مسجد فتح الله نامیده میشد، اما اکنون به نام شیخ لطف الله شناخته میشود. شیخ لطف الله از علیما بزرگ شیعه در لبنان امروزی بود که به دعوت شاه عباس اول در اصفهان اقامت گزید. این مسجد به منظور تجلیل از مقام او و برای تدریس و نمازگزاری وی احداث شد. این بنا مناره ندارد و طرح نامعمولی را به نمایش میگذارد.

ایوان درگاه با نیم گنبد مقرنس سفالی از حیاطی به سمت جلو حرکت میکند که به راهروی پیوسته ای مشرف به میدان باز میشود. از درگاه، راهروی دیگری به درگاه اصلی روی محور تقارن به جهت قبله، هدایت میشود که کاملا از راهروی درگاه متفاوت است و دقیقت از روبه روی محراب وارد میشود. اگرچه این درگاه و درگاه زیر بالکن احتمالا برای شاه اختصاص داشته است و نمازگزاران زمانی از سالن نمازگزاران باشکوه 205 فوت مربعی وارد میشده اند که تهذیب نهایی مسجد کوشکی سلجوقیان است. این درگاه توسط هشت قوس مشخص با قالب های مارپیچی برجسته و فیروزه ای رنگ مفصل بندی میشود که درون آن حاشیه کتیبه ای در سفید یا آبی کبود وجود دارند. چهار گوشواره ساده از سطح زمین و از هشت ضلعی بالا می آیند و زمینه صعود گنبد و ساقه پنجره دار آن فراهم میسازند. گنبد مسجد شیخ لطف الله دو پوسته پیوسته است که با ارتفاع کم پوششی مناسبی برای صحن کوچک آن بشمار میرود. از طرفی بلندی آن طوری گراییده و راس گنبد را تشکیل داده است و این فشار زیاد را دیوارهای قطور مسجد تحمل میکند. قطر دیوارها که از پنجره های دیوار اندازه گیری شده در حدود 71 سانتیمتر است.

مطلب مشابه  اتاق خواب کودک - ایده های رنگارنگ برای دکوراسیون اتاق کودک

ازاره و قاب های دیوار جانبی از کاشی های نقاشی شده هستند اما گوشواره های گوشه ای از طرح های چهارگوشه موزائیک براق هستند. گنبد بالای ستاره طلایی بسیار بزرگی در مرکز قرار میگیرد که از مرکز آن زمینه های لوزی شکل در آجرهای با سطح مات پایین می آیند که بعداز این همه رنگ بسیار خوشایند است. نور از طریق پنجره های مشبک با نقوش لعابی تصفیه میشود و به داخل فضا پخش میشود. پرتوی که از این پنجره ها به درون مسجد میتابد، علاوه برایجاد روشنایی کافی، خودبه خود نمایشگر فضای روحانی بناست.در فاصله بین پنجره ها نیز کتیب هایی از کاشی که خداوند را زینت مسجد بخشیده است، به شیوه خط بنایی جلوه گری میکند.

مسجد امام در عصر صفویه

در بهار سال 1611 شاه عباس اول مسجد جماعت خود را تحت هدایت معمار استاد علی اکبر اصفهانی شروع نمود.ساخت مسجد در طول حیات شاه عباس روی داد اما به نظر نمیرسد کاملا تا سال 1638 تکمیل شده باشد.

درگاه که در میدان به قول کتیبه آن در سال 1616 تکمیل شده است، رویاروی شمال قرار گرفته و عمیقا عقب نشینی میکند تا معبر آزادی را برای تونل دور میدان مجاز سازد. دهلیز گنبد نما ومعبر مضاعف آن سو بر بازاریابی لازم به سوی جنوب غربی اثر میگذارد.

پلان همانطوری که آرتور اوفام پاپ گفته است، بعدازهزار سال از تکامل مسجد چهار ایوانی به اوج خود میرسد که از پیشینیان بی واسطه گوهرشاد در مشهد است. بادرگاه که به تنهایی 90فوت بلندی دارد، مسجد امام به مراتب از مدل های خود پیشی میگیرد. آهنگ موزون طراحی که با فضاهای بزرگ درگاه و ایوان ها و نیزدر گنبد دو پیوسته به اوج خود میرسد،در طرح کاست آشکار است، حتی اگر آنها در جزئیات تا حدودی غیرقابل اطمینان اطمینان باشند. شبستان های بزرگ مسجد گوهرشاد دراینجا با دو اطاق مستطیلی متحد با جایگاه مقدس با دهانه های زیاد جایگزین میشوند. اینها مشابه به اطاق های طاق چهاربخشی در کنار جایگاه مقدس در یزد هستندو به عنوان شبستان زمستانی عمل میکنند. بدون شک جماعت درتابستان بیشتر اوقات در صحن وسیع جمع میشده است. نمای سالن نمازگزاران، نقش و نگارهای اسلامی که به نظر میرسد از طریق ساسانیان و رومی ها به ارث رسیده را تکرار میکند. چپ و راست تالارهای بسته، باغ گشاده با استخر ها و فواره های احاطه شده با قوس های یک طبقه هستند. آنها احتمالا برای دستورالعمل های مذهبی به کار میرفتند اما میتوانستند دانشگاه دانشگاه نیز بوده باشند با وجود این که هیچ تدارکاتی برای اقامتگاه دانش آموزان وجود ندارند.

بالای ازاره پی در پی مرمری، هر تورفتگی مربعی قابل رویت این بنای شگفت انگیز ازکاشی های رنگی مربعی روکش میشود.آنها به اندازه کاشی سفالی درگاه میدان تابان نیستند، اما بازهم بازدید کنندگان را درهاله ای از آبی مبهم احاطه میکنند. اگرهدف تزئینات معماری تجزیه جرم مکعب است، دراینجا به کمال خود میرسد.

این احتمال وجود دارد که ساختارهای شکلی مشابه میان دو اثر هنری مبادله شده باشد.

یک مجموعه معماری (میدان و مسجد شاه 1630-1597)و یک تابلوی نقاشی (مینیاتور ایرانی،1520) وهر دو در عصر صفویه.

مقایسه میان این دو اثر هنری از این لحاظ جالب است که ویژگی های فکری مشابهی را در مورد دو شکل هنری مختلف به نمایش میگذارد و به پیوند متقابل میان سطح دو بعدی و توده و حجم سه بعدی منجر میگردد.

بازی های حسی و ادراکی نه تنها دراین مثال، بلکه در بیشتر معماری ایران و ترکستان آشکاراست.

مقبره خواجه ربیع نزدیک مشهد

شاهان صفوی برعکس اجداد خود مقبره های سلطنتی نساختند. درعوض آنها در اردبیل درمقر خانوادگی یا در جایگاه های مقدس بزرگ شیعه درقم یا مشهد دفن میشده اند. هنگام لزوم آنها دستور به بازسازی مکان های مقدس با اشکال مذهبی برجسته میداده اند. یکی ازاین اماکن، مقبره خواجه ربیع یکی از نخستین مقدسین شیعه بود که همدم حضرت علی (ع) بوده است. در سال 1617 شاه عباس اول دستور داد مقبره وی در باغی در شمال مشهد بازسازی شود و کار در سال 1622 تمام شد.

ساختمان با آبراه وبا فواره احاطه میشود ازاین رو قصری را مجسم مینماید. پلان ازنوع اطاق صلیبی شکل گنبدنما با پشت بندی در گوشه ها وبا دو طبقه اطاق های مربع کوچک و طاقچه های دیواری گشاده است که با اندرون ارتباطی ندارند. چهار ایوان عمیق به اطاق میانی هدایت میشوند که از آنها یکی توسط سازه پل مانندی برای ایجاد دالان بین اطاق های بالایی تقسیم میشود. بالای بلوک اصلی یک بار دیگر گنبد مدور روی سابقه گنبد بلند بالا میرود.

اطاق کاشی دار و رنگی تنها با پنجره های بالای درگاه ها نورگیری میشود که ازطریق سیستم مجموعه ای از دوازده گوشواره و طاق های شکه برای ایجاد گنبد درونی کوچک بالا میروند. درکل طراحی تداومی از سنت تیموری است وشاید در این شهر، قوی تراز اصفهان باشد. پاپ اشاره مینماید که این نوع بنا یعنی گونه ای از هشت بهشت که بعد مورد بحث قرارمیگیرد، برمعماری تاج محل تاثیر میگذارد، اما این احتمال بیشتر است که بناهای تاریخی هندی مستقما براساس سنت تیموریان طراحی میشوند و تنها اینجا تشبیه میشوند.

مدارس دوره صفویه

مدرسه خان شیراز

از بناهای مربوط به دوره صفوی یکی یکی از بزرگترین و معروفترین مدارس ایران است وبه دستور شاه عباس و توسط الله وردی خان حاکم فارس ساخته شد وبعد از او پسرش امام قلی خان کار ساخت را ادامه داده است. این بنا برای ملاصدرا دانشمند بزرگ شیعه ساخته شده است ودر سال 1024 هجری قمری کار ساخت آن به پایان رسیده است. معمار بنا استاد حسین شماعی شیرازی است.

یکی از ویژگی های این مدرسه به کارگیری اعداد مقدس در ساخت عناصر مختلف آن است.تعداد حجره های آن 92 عدد است. 5که به حروف جمل اسم مبارک حضرت محمد(ص) است. پنج مدرس، یک مسجد و دوازده راهرو داشته است. دو اتاق آن و اتاق های درس خارج در جمع چهارده میشود با جمع کردن تعدادی از عناصر عدد 110 نام حضرت امیر(ع) بدست می آید که برابر با تعداد سوره های قرآن است.

قسمت داخلی مدرسه شامل هشتی، ورودی، حیاط داخلی، گنبد، مناره و اطاق ها میباشد. زیباترین قسمت مدرسه کاشی کاری هشتی ورودی آن است. حجره هایی در دو طبقه ساخته شده که اختصاص به سکونت طلاب علوم دینی داشته است. اکثر این حجره ها دارای نقشه یکسانی است که از یک اتاق نشیمن در جلو و قسمتی به صورت صندوق خانه در عقب و قسمتی به نام بالا خانه تشکیل میشود. در جلوی این حجره ها ایوان زیبا و خوش طرحی قرار دارد.

اواخر معماری صفوی

عمارت هشت بهشت در اصفهان

در سال 70-1669 در طول حکومت شاه سلیمان(94-1666) باغی بنام هشت بهشت به باغ بلبل ملحق شد که تحت حکومت شاه عباس در امتداد جناح شرقی چهارباغ عینا جنوب قصرهای سلطنتی باغه بندی شده است. زمانی که پاسکال کاست بنا را در سال 1840نگاشت، تقریبا سالم بود اما پس از آن به صورت تاسف باری معیوب شد. هم اکنون تحت مرمت است اما منظره های کاست نسبت به آنچه عکس های فعلی قابل دسترس ارائه میدهند دید بهتری را از مجموعه میدهد.هشت هشت تقربا متقارن شعاعی و هسته درونی که شاید زمانی بی پیرایه بوده است اینچنین کامل است. پلان متشکل از چهار اتاق هشت گوشه در بالای چهارتای دیگر (هشت بهشت) است که هشت گوشه گنبد نمایی را با گل دسته صعود کننده به ارتفاع  کامل بنا احاطه میکند. اطراف هسته درونی در هر چهار طرف، اطاق های مربع یا مستطیل شکل و پلکان های ایوان های شرقی، شمالی و غرب و همچنین ایوان اصلی جنوبی قرار دارند. قوس سنگین شمالی زمانی بلندترین محور باغ ناپدید شده فعلی را هدایت میکرده است که با استخرها نقطه دار میشوند ودر ورودی تاریخی پایان میابند. درزمان کاست آب پخشان شیبداری در ترکیبی به نام سلسبیل به طف پایین از ایوان شمالی به باغ هدایت میشد اما پلکانی وجود نداشت. مثل چهل ستون، آبراه باریکی که با حوض هایی نقطه دار میشد وکل بنا را احاطه میکرد وبه مستطیلی منتج به استخرهای غربی و شرقی زهکشی میشد هیچ چیز ازاین آب بندها امروز باقی نمانده است. وجود آب نشان دهنده تقدس مکان است.

منظره کاست از اطاق میانی با نمای شمال شرقی نشان میدهد که با تعبیه نقاشی بزرگی از بارگاه فتحعلی شاه (1834-1797) تغییراتی در جزر شمالی قوس شرقی رو داده است. تنها مقرنس بزرگ گنبد تزئینات اصلی خوداز طلایی، قرمز و آبی وسفال آینه ای گلدسته را نگه داشته اند که توسط چاردین و مطمئنا به تاریخی از قرن چهاردهم مشاهده شده اند. چون ترکیب هشت بهشت نام گرفته، از اهمیت قابل ملاحظه ای در اواخر معماری اسلامی برخوردار است و اصلیت آن جالب است. قبلا ذکر شد که عمارت اوزون حسن بعد از سال 1468 در تبریز ساخته شد و در سال 1507 توسط ایتالیایی ناشناخته ای مشاهده شد که را آستی بیستی نامید که به وضوح تحریفی از هشت بهشت است. توصیف وی مبهم است اما بنا در شرح اساسی خود باید مدل باشکوهی از سازه اصفهانی باشد. بابور سرگرم سازه مشابهی در هرات شد که او آن را ترب خانه یا خانه عشرت نامید؛ این بنا توسط بابور میرزا و احتمالا ابولکاظم بابور که مدت کوتاهی در هرات حکمرانی میکرد، ساخته شد. بعداز فتح هند، بابور دستور داد که هشت بهشتی از چوب بسازند. ترکیب چنین ساختمانهایی که در مقبره های امپراطوری مغول به بیشترین تجلی تاریخی خود میرسد، به نظر میرسد که از سرچشمه تیموری بوده باشد که صفویان و مغول ها از آن ارث برده اند. و حتی احتمال دارد خیلی قدیمی تر از تیموریان باشد اما تنها کاوش ها میتواند روزی این مسئله را فاش نماید.

آثار مهندسی و مقاصد معماری به ندرت دراین حجم بحث میشود اما پل های اصفهان از چندین اهمیت برخوردارند من جمله معماران شهری که باید اساسی مورد بحث واقع شوند. شاه عباس دوم در سال 1650 دستور به ساخت پل خواجو در پایین رود یا شرق پل الله وردی خان داد تا جایگزین پل قدیمی تری شود که هیچ اثری از آن نمانده است.

زمانی با راه ورودی که در گوشه جنوب شرقی میدان آغاز میشد به مرکز شهر جدیدی متصل بود که قسمتی ازآن پوشیده از بازار بود. رشته طاق های آن بلندتر از ارتفاع سر هستند و شاد برای تشویق اسب سواران جهت استفاده از پل اینطور تعبیه شده اند. میتوان از پل و از میان تورفتگی های طاق گاهواره ای از منظره رودخانه در دو جهت لذت برد. در دو طرف سازه های پنج گوشه در میان آبراه ایوان های مربع و پنج ضلعی یک در میان نفوذ میکنند. برخلاف پل الله وردی خان، پل خاجو همچنین سد میباشد واز پشت بندهای پله دار از طرف پایین رود گردشگاه مطلوب تابستانی میباشد که از دالان طاق داری به آن راه میابد. از جریان آب پایین خنک میشود و یقینا خلاصی خوشایندی از گرمای ظهر میباشد. پارسایی اسلامی تدارک برخی خدمات عمومی را ترغیب مینمود، در اسلام همیشه این ها به تحریک افراد بخشنده برای رستگاری شخصی ساخته میشد. امکان دارد شاه عباس دوم به خوبی آگاه بوده است که کار ساخت پل و به ویژه دالان های پایین تر آن یک کار شبه مذهبی بوده که در آن لذت های قرآنی بهشت با عمارت هایی که زیر آنها رودهایی جریان دارد در زمین تصور شوند.

نتیجه

دوره به نسبت کوتاه که درآن معماری صفوی شکفت، کمک هایی نمود  که در معماری اسلامی ایران جدید بود وبه دو دلیل دارای اهمیت است. در این زمان مسجد کوشم و مسجد چهار ایوانی به تهذیب نهایی خود رسیده بود که بعداز آن هیج ایده جدیدی ظاهر نشد و به زودی انحطاطی در اجرای کارهای قدیمی ظاهر شد.ثانیا تنها از این دوره عمارت های قصری مثل عالی قاپو، چهل ستون و هشت بهشت با شرایط مناسبی باقی مانده است. با کاربرد احتیاطی این تلاش ها بینش با ارزشی به شکوه و جلال ناپدید شده تیموری، ایلخانی و  حتی شاید قصرها و باغ های سلجوقی ایجاد میشود که تنها توصیف های ناقصی از آن باقی است.


  • مشخصات کتاب
  • ناشر:طحان
  • عنوان اصلی:c1973, Islamic architecture, 2004
  • مولف:بهاره رضایی جعفری، شهره علی بخشی
  • تعداد صفحات:175
  • قطع :خشتی
  • نوبت چاپ:اول
  • سال چاپ :1391
  • نوع چاپ :بخشی رنگی
  • نوع جلد :شومیز
  • نوع کاغذ :تحریر
  • شرح DVD / CD :ندارد
  • شابک:9789642932436
  • وضعیت :منتشر شده

عناوین کتاب

  • اوایل معماری اسلامی ایران در عصر سامانیان و غزنویان
  • معماری اسلامی ایران باستان سلجوقی‌ها
  • معماری اسلامی سوریه و عراق باستان
  • معماری اسلامی آناتولی باستان
  • معماری اسلامی آخر باستان: ایلخانیان و تیموریان
  • معماری اسلامی هند باستان
  • معماری امپراتوری عثمانی
  • معماری سلطنت صفوی
  • معماری امپراتوری مغول